نقش رجب

در سه کیلومتری شمال تخت جمشيد جانب راست جاده شوسه که به سوی  اصفهان می‏رود، فضای کوچک عقب رفتگی در کوهستان وجود دارد که در آنجا، نقوشی از اردشیر بابکان و شاپور اول حجاری کرده ، و این محل را نقش رجب می‏خوانند. علت این نام جز شهرت محلی عجالتاً دلیلی ندارد؛ مرحوم فرصت الدوله در کتاب آثار عجم نوشته است که آن را نقش قهرمان هم خوانده‏اند.  آثار نقش رجب شامل سه نقش برجسته است: سمت روبه‏رو نقش برجسته اردشیر بابکان را نشان می‏دهد که نماد سلطنت را از مظهر اهورامزدا می‏گیرد؛ در وسط آنها نقش دو طفل دیده می‏شود که یکی ظاهراً ولیعهد و دیگری حامل گُرز شهریاری است. پشت سر اهورامزدا، نقش دو بانو در حال احترام نموده شده، پشت سر اردشیر خواجه سرایی‏مگس پران به دست قرار دارد و شخصیت عالیقدرتری نیز، به حال کرنش ایستاده است. کمی عقب‏تر، خارج از هشت نقش مزبور، تصویر کرتیر، موبد معروف و مقتدر دوران شاهنشاهان اول ساسانی به حال احترام با نبشته مفصل پهلوی به نظر می‏رسد؛ نبشته پهلوی آسیب دیده‏ای هم در نزدیک نقش اردشیر نقر نموده‏اند که مضمون ترجمه قسمت خوانای آن، چنین است: «آیین زردشت از بین رفته بود من که شاهنشاهم آن را از نو برقرار نمودم». دو نقش برجسته دیگر، تصویر شاپور اول، فرزند اردشیر بابکان را می‏نماید: نقش جانب راست، مظهر اهورامزدا را سوار بر اسب نشان می‏دهد که حلقه شهریاری را به شاپور سوار بر اسب می‏بخشد. در نقش جانبِ چپ، شاپور سوار بر اسب است و 9 نفر از بزرگان کشور پشت سر وی ایستاده‏اند که علامت خاندانهای بزرگ و اسپهبدان بر کلاههای چند نفرشان هویداست. آثار نقش رجب در تاریخ 24 شهریور 1310 خورشیدی ذیل شماره 22 در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید.

محوطه تاريخي نقش رجب

درمسير تخت جمشيد به سوي آباده و اصفهان، در حدود دو كيلومتري تخت جمشيد، در دامنه  كوه رحمت ، نقوشي ازاردشير بابكان و شاپور اول حجاري شده كه به دليل شهرت محل به « نقش رجب » ، چنين نام گرفته است. مرحوم « فرصت الدوله شيرازي » در كتاب آثار عجم نوشته است كه آن را نقش قهرمانان نيز مي خوانند. آثار نقش رجب شامل چهار نقش برجسته است: در تصوير روبه رو اردشير بابكان مجسم شده است كه حلقه سلطنت را از اهورامزدا مي گيرد. جلوي آنها نقش بهرام نوه اردشير و ايزد بهرام به صورت هركول ديده مي شود. پشت سراهورامزدا نقش دو بانو در حال احترام حجاري شده كه احتمالاً ملكه اردشير و نديمه اش هستند. يكي از بزرگان در پشت سر اردشير با مگس پران همراه شاهزاده شاپور وليعهد اردشير به حال كُرنش ايستاده اند. تصوير ديگر كمي عقب تر از اين نقش كنده شده و نيم تنه ي " كرتير" موبد معروف و مقتدر اوايل دوره ساساني و كنار او يك كتيبه مفصل پهلوي از او ديده مي شود. كتيبه اي هم در اين نقش وجود دارد كه قسمت هايي از آن محو شده اما آنچه خواندني بود، اين چنين است :

آيين زرتشت از بين رفته بود من كه شاهنشاهم آن را از نو برقرار نمودم.

دو نقش بسته دیگر به شاپور اول فرزند اردشير بابكان تعلق دارد. نقش سمت راست مظهر اهورامزدا را سواربر اسب نشان مي دهد كه حلقه شهرياري را به شاپور كه او هم سواره است، مي بخشد. نقش سمت چپ ، شاپور را سوار بر اسب همراه نه نفر از فرزندان و بزرگان كشور كه همه پياده و پشت سراو هستند، نشان مي دهد. علامت شاهزادگان و خاندان هاي بزرگ بر كلاه هاي چند نفرشان نمودار است. نقش برجسته یا حجاری روی صخره در ایران از قدمتی بسیار برخوردار است و شاید بتوان گفت نقوش برجسته در دوران باستان حکم رسانه های تبلیغاتی و بیل برد های امروزی را داشتند با این تفاوت که معمولا جهت بزرگداشت واقعه ای مهم یا نمایش صحنه ای سمبولیک مورد استفاده قرار می گرفتند و معمولا درکنار جاده، معبر، شهر مورد علاقه شاه، چشمه یا رودخانه برپا می گشتند. از ایلامیان ومادها تعداد انگشت شماری نقش برجسته باقی مانده که در مناطق غربی و جنوب غربی کشورپراکنده اند. دوران شاهنشاهی هخامنشیان شکوفایی نقش برجسته های باستانی به شمار می آید. نمونه های بسیاری از نقوش برجسته هخامنشی در استانهای فارس، خوزستان وکرمانشاه برجای مانده است که ازمیان آنها می توان به آثار باقی مانده در تخت جمشید، نقش رستم و بیستون اشاره کرد . به نظر می رسد شاهان اشکانی علاقه چندانی به ایجاد نقش برجسته نداشتند و تنها نقش برجسته هایی از شاهان محلی در جنوب غربی ایران (اکثرا در خوزستان) برجای مانده است. با انقراض سلسله اشکانی و روی کارآمدن شاهنشاهی ساسانیان، ایجاد نقش برجسته بار دیگر رونق گرفت. رویکرد شاهان ساسانی به نقش برجسته بیشتر به منظور بزرگداشت وقایع مهم دوران حکومت خود بوده از جمله تاجگذاری ( دیهیم بخشی) و پیروزی در جنگ. اردشیر بابکان موسس سلسله ساسانی، پنج نقش برجسته برای یادبود پیروزی خود براردوان پنجم (آخرین شاه اشکانی) و دریافت دیهیم شاهی از اهورامزدا درمحل هایی از جمله نقش رجب، نقش رستم و فیروزآباد ایجاد کرد. شاپور اول، جانشین اردشیر بابکان، و کرتیر، موبد قدرتمند اوایل ساسانیان نیز نقوش برجسته ای در این مکان ایجاد کردند که در این جا به بررسی نقش رجب می پردازیم .

مختصات جغرافيايي نقش رجب

در 56 کیلومتری شمال شرقی شیراز و در 3 کیلومتری شمال تخت جمشید در سمت راست جاده و در مقابل راهی که به نقش رستم منتهی می شود، در داخل شکافی در کوه که به نظر می رسد در ابتدا غار بوده، 4 نقش برجسته به چشم می خورد که از مهمترین آثار به جای مانده از اوایل دوره شاهنشاهی ساسانیان است. این محل به نام نقش رجب مشهور است و دلیل نامگذاری آن هنوز مشخص نیست. اما فرصت الدوله شیرازی در کتاب آثارالعجم از این محل به نام نقش قهرمان یاد کرده است .

آثار نقش رجب

نقش رجب دارای چهار نقش برجسته میباشد :

1.      نگاره­ شاپور اول و همراهانش

2.      تاجگذاری اردشیر بابکان

3.      نگاره­ کرتیر موبد موبدان

4.      تاجگذاری شاپور اول

نگاره­ شاپور اول و درباریانش

نخستین و شاید بزرگترین نقش برجسته از سمت چپ، نگاره­ی شاپور اول است سوار بر اسب و نه نفر از بزرگان درباری که پشت سر او ایستاده­اند که متاسفانه در گذشته از روی سبکسری به همه­ی صورت­ها آسیب رسانده اند.علامت خاندان­های بزرگ و اسپهبدان بر روی کلاه سه نفر از این 9 نفر نمودار می­باشد. نخستین فردی که پشت سر اسب شاپور ایستاده هرمزد اول می­باشد که با نشانه­ی جانشین شاهی که روی کلاهش دیده می­شود مشخص شده­است. هشت نفر بقیه همه کلاه گنبدی شکل به سر دارند. جزئیات و تجملات اسب با دقت بسیار تراشیده شده است.  پای چپ اسپ از زمین بلند شده و گردنش با نرمش تمام قوس برداشته است. سر و بالاتنه­ی شاه به جلو چرخیده و این بر خلاف رسم معمول نقش­های ساسانی است.  بر سینه­ی اسب ، سنگ نبشته­ای به زبان­های پهلوی و یونانی وجود دارد که برگردان آن به فارسی چنین است :

این پیکری است از بغ مزداپرست، خدایگان شاپور ، شاهان شاه ایران و انیران (آریایی و غیر آریایی ) که چهره از یزدان دارد پسر بغ مزدا پرست، خدایگان ، اردشیرشاهان شاه که چهره از یزدان دارد نواده­ خدایگان پاپک شاه

تاجگذاری اردشیر بابکان (پاپکان)

سنگ نگاره­ی دیگر سمت راست نقش نخستین قرار دارد و در نگاه نخست می­توان فهمید که این نقش نمایش دوباره­ تاجگذاری «اردشیر اول» در نقش رستم است با این تفاوت که در نقش رستم شاه و مظهر خدا سوار بر اسب هستند ولی این­جا پیاده. این سنگ برجسته­ی با شکوه مراسم تاجگذاری اردشیر پاپکان سر سلسله­ی شاهنشاهی ساسانی را نشان می­دهد. اردشیر در حال احترام حلقه­ی شاهی (سیداریس) را از اهورامزدا که برسم (گیاه مقدس) در دست دارد، دریافت می­کند. بین اهورامزدا و اردشیر نگاره­ دو کودک دیده می­شود. نفر سمت چپ احتمالا هرمزد اول است که حامل افسر شهریاری می­باشد و نفر سمت راست به روشنی می­تواند جانشین یا نمادی اهورامزدا باشد . از دو مردی که پشت سر شاه ایستاده­اند یکی ریش ندارد و کلاه «فریژی» با نشان ویژه بر سر دارد در حالی که مگس پرانی را روی سر شاه گرفته است او بدون تردید پیشخدمت است. فرد دیگر پیرمردی است که انتهای ریشش پهن است و «دیادم» ندارد و از خاندان شاهی نیست. این مرد با دست راستش درود ساسانی می­دهد در حالی که دست چپش همانطور که مراسم و تشریفات درباری ایجاب می­کرد در آستینش پنهان است. اردشیر پیراهنی بلند تا زانو پوشیده است و دور گردنش گردنبندی از اشیاء گرد بسته است. در این نقش انتهای ریشش پهن است و بر خلاف موی پر پشت شاپور، کوتاه است. سنگ نبشته­ای به زبان پهلوی نیز در نزدیکی اردشیر قرار دارد که بسیار آسیب دیده. برگردان قسمتی که خواناتر است به فارسی چنین است :

آیین زرتشت از بین رفته بود ، من که شاهنشاهم آن را از نو برقرار نمودم . دو نفر دیگر در این سنگ نگاره هستند که سمت راست اهورامزدا ایستاده­اند و با یک تیرک باریک زیر یک سقف چادر از تصویر جدا شده­اند و پشتشان به صحنه­ اصلی است که شاید منظوراین بوده که تصورشود که آنها دربیرون از صحنه­ اصلی هستند. بدون تردید دو نفرخارج ازصحنه شخصیت­های مهمی هستند که به نحوی دراین مراسم شرکت داده شده­اند. یکی از آنها دیادم دارد ودرحال درود است. موهای تاب داده و لباس بلندش نشان میدهد که این نگاره­ یک زن است. بنابراین این نگاره احتمالا ملکه است به همراه پیشخدمتش که او نیزکلاه فریژی برسردارد که نوک آن سریک بز را نشان می­دهد .

نگاره­ کرتیر موبد بزرگ و مقتدر اوایل دوره­ ساسانی

این نگاره تصویر کرتیر معروف و مقتدر دوره­ی ساسانی را نشان می­دهد در حالی­که دست راست خود را به ادای احترام بالا برده است.سنگ نبشته­ای به زبان پهلوی نیز به چشم می­خورد که  25 سطر آن خواناست و چند سطر پایین آن از بین رفته است. در این سنگ نبشته کرتیر ضمن معرفی خود به خدماتی که در راه دین زرتشت کرده است پرداخته است.سنگ نگاره­ کرتیر در پشت سر اردشیر در زمانی بعد از نقش اصلی بوجود آمده است.

تاجگذاری شاپور اول ساسانی

نگاره­ی سوم در سمت راست تا اندازه­ای در پشت صخره پنهان شده است. این سنگ نگاره نیز مربوط به شاپور اول است و مراسم تاجگذاری وی را نشان می­دهد. در این نقش نیز شاه و مظهر خدا بر اسب سوار هستند با این تفاوت که مظهر خدا در سمت چپ است و شاه در سمت راست.متاسفانه آسیب­های زیادی به بدنه و سر نگاره­ی شاه رسیده است. وزش باد، روپوش و دیادم دو نفر را به دو جهت مخالف رانده است.سنگ تراش­ها بسیار ماهرانه لباس­های نرم و گرانمایه را نمایش داده­اند. بدون تردید نقش برجسته­ی میانی که اردشیر اول را نشان می­دهد قبل از نقش سمت راست یعنی تاجگذاری پسرش شاپوراول بوجود آمده است و نقش سمت چپ که شاپور وخاندان شاهی را نشان می­دهد پس از همه کنده شده است.